1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer

Kadra Instytutu Sztuk Literackich

Antropocentryzm w literaturze

 

 

Obszerny, dwugodzinny wykład bogato ilustrowany cytatami z wybitnych dzieł literatury polskiej i światowej, którego wątkiem przewodnim jest tropienie przejawów antropocentryzmu w literaturze i próba wyjaśnienia tego zjawiska.

Pisarze od zarania dziejów byli osobami wybiegającymi myślą przed społeczność w której przyszło im żyć. „Wyprzedzali” swoją epokę (stąd częste przypadki, że wybitni twórcy byli za życia niedoceniani a o ich wizjonerstwie myślowym przekonywano się dopiero później, gdy reszta społeczeństwa dojrzewała do ich przemyśleń). To zjawisko bierze się z faktu że pisarz jest osobą obdarzoną wrażliwością powyżej przeciętnej, wybitną spostrzegawczością oraz niezwykłą zdolnością kojarzenia faktów i wysnuwania wniosków.

Twórca żyje często na marginesie społeczeństwa, jakby poza nim, rzadko angażuje się osobiście w sprawy społeczne - dzięki temu może je bezstronnie obserwować. Efektem takiej sytuacji jest to, że pisarze często poruszają problemy, które dla ich współczesnych wydają się nieistotne, ale w rzeczywistości są niezwykle ważne.

Mark Twain w „Przygodach Hucka” – powieści o której Ernest Hemingway powiedział, że cała amerykańska współczesna literatura się z niej wywodzi – kreśli historię uwalniania murzyna, czyli osobnika, który w tamtych czasach, w wielu Stanach Ameryki północnej, miał status niewolnika i nie był postrzegany jako homo sapiens. Twain portretuje go jako inteligentnego, wrażliwego i dobrego człowieka – niczym nie różniącego się od białych, a jeżeli to na korzyść. Ta idea, która dziś wydaje się oczywista, wówczas była rewolucją myślową. I właśnie rolą pisarza, jedną z najważniejszych, jest dokonywanie takich myślowych rewolucji. Twain – oraz wielu innych pisarzy – przełamywał ideę „białocentryzmu” – przekonania, że najważniejszy na świecie jest człowiek rasy białej.

Są też pisarze, na przykład Peter Singer, którzy starają się przełamywać antropocentryzm, walczyć z powszechnym przekonaniem, że tylko człowiek jest istotą wartościową, a inne gatunki zwierząt nie są godne szacunku.

Paradoksem jest, że wielu wybitnych i wrażliwych pisarzy tkwiło lub tkwi nadal w przesądach antropocentryzmu. Podczas wykładu podamy wiele przykładów dzieł literackich których autorzy nie dostrzegają rzeczy tak oczywistej jak to, że zwierzę nie jest rzeczą tylko taką samą żyjącą, czującą i cierpiącą istotą jak człowiek, który przecież też jest zwierzęciem i według naukowej klasyfikacji należy do grupy małp naczelnych.

Przykładem wspomniany już Ernest Hemingway – wybitny pisarz a zarazem entuzjasta corridy i zapalony myśliwy.

O czym świadczy to rozdwojenie myślowe, w jaki sposób jeden człowiek może być na pewne sprawy wrażliwy a na inne ślepy? Czy mamy tu do czynienia ze swoistą emocjonalną schizofrenią, czy może niedoinformowaniem – brakiem wiedzy o świecie, nieznajomością zwierząt innych niż ludzie, ignorancją w kwestii ich podobieństwa do nas lub naszego do nich? Rodzi się tu wiele pytań, na które spróbujemy odpowiedzieć, poprosimy też słuchaczy o wyrażenie swoich opinii.

Arcydemon czy pacjent? Życie, twórczość i los Michała Choromańskiego – portret na tle kilku epok, w scenerii Rosji Sowieckiej, Drugiej Rzeczypospolitej, Szwajcarii, Włoch, Brazylii, Kanady, Warszawy i sanatoriów w PRL-u

 

 

Barwne życie Michała Choromańskiego (1904-1972), obfitujące w dramatyczne epizody. Pisarz był w dwudziestoleciu międzywojennym gwiazdą polskiej prozy. Jako autor debiutanckiej „Białych Braci” i wkrótce potem „Zazdrości i medycyny” (rychło przełożonej na 17 języków) został laureatem pierwszej w dziejach Nagrody Młodych Polskiej Akademii Literatury. Z ciężko chorego, głodującego w zakopiańskim chlewiku uciekiniera z Elizawetgradu przedzierzgnął się w lwa salonowego… który śmiga się o kulach jak akrobata. W czasie okupacji opuścił Polskę, żeby uratować ukochaną kobietę. Po powrocie do Polski w r. 1958 skonstatował, że „dziś nawet pies z kulawą nogą nie wie, kim jest Choromański”. Ale… reszta podczas wykładu.

Marek Sołtysik jest autorem obszernej biografii Michała Choromańskiego („Świadomość to kamień”, Wydawnictwo Poznańskie, 1998), nagrodzonej przez „Miesięcznik Literacki”. Jako jedyny badacz miał roczny dostęp do prywatnego archiwum Michała Choromańskiego i jego żony Ruth Sorel, całymi miesiącami mieszkał i pracował w otoczeniu mebli i sprzętów państwa Choromańskich, jadał w ich talerzach, budził się z widokiem na wielki portret Choromańskiego malowany przez Witkacego…

Autor przygotowuje poszerzone wydanie biografii Choromańskiego i podzieli się z czytelnikami nowymi odkryciami. Niektóre z nich mogą się stać rewelacją.

Artystyczne odniesienia psychodeliczno-mistycznych stanów świadomości; „psychodelia” romantyczna

 

 

Krótka charakterystyka artystycznych przełożeń doświadczeń psychodeliczno-mistycznych (najbardziej oczywistych w wypadku tzw. sztuk pięknych) w odniesieniu do literatury i muzyki, próba identyfikacji podstawowych cech twórczości z podobnych inspiracji wynikającej oraz oceny roli, jaką odgrywa tu intoksykacja psychodeliczna (przypadki twórczości „psychodelicznej” bez udziału odnośnych substancji jak najbardziej istnieją); szeroko rozumiany romantyzm jako początkowy okres systematycznego rozwoju twórczości psychodelicznie inspirowanej (mimo wcześniejszych inklinacji w tym kierunku Pindara i Ronsarda); omówienie wybranych dzieł z tego zakresu w porządku chronologicznym (E. P. de Senancour, E.T. A Hoffmann, S. T. Coleridge, G. Nerval, E. A . Poe, A. Bertrand, Ch. Baudelaire. R. L. Stevenson, marginalnie też Gogol jako autor „Newskiego Prospektu”) paralelnie do nurtu romantycznego mistycyzmu, w sensie literackim realizującego się dość podobnie (Blake, Słowacki, Thoreau); odniesienia muzyczne (Berlioz, Liszt, Wagner, Mussorgski).

Być poetą pokolenia bruLionu… - o najważniejszych tendencjach pisarskich generacji

 

 

Rekonstrukcja profilu (portretu) poety generacji „bruLionu” – m. in. w świetle sytuacji literatury w okresie jego debiutu i następnie w latach jego dalszego rozwoju artystycznego. Ukazanie jego miejsca pośród różnych pokoleniowych ofert twórczych (i tendencji, nurtów) oraz dążenia do autorskiego samookreślenia się na ich tle. Wykład obejmuje także kwestie poetyki pokoleniowej, podmiotowości, relacji komunikacyjnej autora z czytelnikiem i in.

Czym jest literatura – jej rzeczywiste funkcje i znaczenia

 

 

Od wieków próbowano odpowiedzieć na to pytanie. Literatura zawsze fascynowała ludzi, jednak mechanizmy tej fascynacji i rzeczywista rola jaką odgrywa literatura są trudno uchwytne i niełatwe do przeanalizowania. Podczas wykładu spróbujemy prześledzić mechanizm odbioru dzieła literackiego, jego wpływu na czytelnika, jego wpływu na społeczeństwo i możliwości zmieniania świata, w którym żyjemy. Na ile realny jest ten wpływ, czy książka może zmienić życie pojedynczego człowieka, czy może zmienić życie całych grup ludzkich?

Dzieło literackie pełni wiele funkcji - rozrywkową, edukacyjną, psychoterapeutyczną. Kiedy czytamy książkę, zapominamy o świecie. Z tego by wynikało, że literatura jest narkotykiem, używką, nałogiem. Książka pozwala nam przenieść się w inny świat. Czytanie książki można porównać do hipnozy – zanurzamy się w nierealną rzeczywistość.

Pozwala to między innymi przećwiczyć, „przeżyć” sytuacje które w realnym życiu naraziłyby nas na niebezpieczeństwo. Pozwala nam podróżować w czasie i przestrzeni. W tym sensie literatura jest snem.

Literatura pozwala nam się rozwijać. Nie tylko w sensie poznawczym, jako źródło wiedzy. Prawdę mówiąc, jako źródło wiedzy faktograficznej - o historii, geografii, naukach ścisłych – literatura, zwłaszcza tak zwana literatura piękna - jest mało wiarygodna. Często lansuje zupełnie wypaczoną wersję rzeczywistości.

Nieco lepiej jest z literaturą jako źródłem wiedzy psychologicznej - pisarze to na ogół dobrzy psychologowie, inaczej nie byliby w stanie konstruować postaci i budzić emocji, które wciągają czytelnika.

Podczas wykładu podamy wiele przykładów zachowań, które są wynikiem mody na pewne dzieła lub prądy literackie – przykłady naśladowania bohaterów literackich, a więc ludzi fikcyjnych - przez ludzi rzeczywistych.

Spróbujemy też odpowiedzieć sobie na pytanie dlaczego literatura ma taką siłę i dlaczego nigdy nie zostanie zastąpiona przez inne sztuki, na przykład audiowizualne. Wynika to głównie z faktu, że książka daje odbiorcy więcej pola do popisu. Słowa ubieramy w obraz - sami. Książka jest tylko scenariuszem, do którego czytelnik dorabia sobie swój osobisty film we własnej wyobraźni. Rola książki w rozwoju wyobraźni jest ogromna, właśnie dlatego że czytanie wymaga „wysiłku”. Prawdopodobnie gdyby nie było „treningu wyobraźni”, który oferują dzieła literackie, ludzkość nigdy nie dokonałaby tak śmiałych wynalazków i odkryć które są jej udziałem.

Dlatego wszelkie proroctwa o upadku czytelnictwa są mocno przesadzone. Nic nie zastąpi słowa pisanego. Co najwyżej papier można zastąpić ekranem. Litery - głosem lektora. I to wszystko. A adaptacje? Flirt literatury z filmem, literatura jako pożywka dla filmu? Adaptacja filmowa książki przeważnie równa się jej zabiciu, albowiem narzuca jedną z wielu możliwych wizji jakie książka może wywołać. Nie bez przyczyny wielu wybitnych pisarzy nie godzi się na ekranizacje swoich dzieł. Książka musi być książką.

Czym różni się pisarz pierwszorzędny od drugorzędnego i dlaczego pierwszorzędna powieść drugorzędnego pisarza ma większe oddziaływanie społeczne niż drugorzędna powieść pierwszorzędnego pisarza – i jakie to ma znaczenie dla moralności

 

 

Bierzemy z półki i kładziemy na nocnym stoliku dwie zajmujące powieści. Jako że jedna z nich ma potężny ciężar gatunkowy, druga zaś prawie nic nie waży, zadanie wydaje się ryzykowne. Ale tylko podczas „opowiadania” o tych książkach można wykazać, czym równi się zręcznie namalowany obrazek od arcydzieła. „Bracia Dalcz i spółka”, powieść Tadeusza Dołęgi – Mostowicza, to rzecz świetnie skonstruowana, przyjemna w lekturze, zajmująca. „Idiota” Fiodora Dostojewskiego to książka mroczna, pełna dygresji, pozornie odstręczających od lektury, w istocie bezcennych w znaczeniu utrzymania konstrukcji tak potężnej artystycznie i myślowo całości. Pierwsza książka jest wdzięczna. Druga – gorzka i chropowata. Ale – co wykażemy w wykładzie – pierwsza jest usprawiedliwieniem zła i niegodziwości (bo niby „takie jest życie”), druga – wskazuje drogę ku dobru, zawsze i wszędzie – bo cóż warte dobrze zachowane życie bez czystej duszy?

Dwujęzyczne książki poetyckie na przykładzie wybranych pozycji

 

 

Czy warto wydawać dwujęzyczne książki poetyckie? A wielojęzyczne? Kto jest potencjalnym odbiorcą (czytelnikiem) takich książek? Jak ważna jest rola tłumacza? Czy wystarczy jeden tłumacz do jednego wiersza? Jeśli tak, to lepiej aby był native speakerem języka angielskiego czy polskiego?

 

Zachęcamy do zapoznania się z tekstem Krystyny Lenkowskiej „Team Spirit” opublikowanym w Twórczości, rok LXV, nr 4 (761), kwiecień 2009

Emily Dickinson - „amerykański Szekspir”

 

 

„Emily Dickinson” to, od kilku lat, mój tłumaczeniowy projekt życiowy. Chciałabym zaprezentować tę fascynującą postać na przykładzie kilkunastu wybranych wierszy z serii tzw. „big poems”. Oprócz swoich tłumaczeń chciałbym też porównawczo przedstawić te same wiersze w tłumaczeniu Stanisława Barańczaka, Kazimiery Iłłakowiczówny i Ludmiły Marjańskiej wplatając w to biografię amerykańskiej poetki oraz przykładowe analizy poetyckie słynnej badaczki Emily Dickinson, Helen Vendler.

http://www.biznesistyl.pl/krystyna-lenkowska/98_emily-dickinson-prawem-bialego-wyboru.html: Krystyna Lenkowska

Imiona miłości – polska poezja miłosna

 

 

Różne sposoby wyrażania miłości w zależności od epoki literackiej na przykładzie twórczości poetów podrodzenia, baroku, romantyzmu i współczesnych.

Instytucja Literatury

 

 

Instytucja czyli ustanowienie literatury jako "wyrażenie ducha narodu" zbiega się z czasem romantyzmu i najdobitniej wyartykułowane zostało przez Maurycrgo Mochnackiego w rozprawie "O Literaturze Polskiej w wieku XIX". Prowadzi to do przewartościowania pojęć. Kategoria ojczyzny czy też ojcowizny z materialnej, opartej na granicach majątków rodzimych, wyparta zostaje przez pojęcie narodu rozpoznającego się poprzez wspólny język zapisujący się w literaturze. Tak pojęta instytucja literatury stała się w szczególności w Polsce armią bez koszar, która obroniła świadomość wspólnoty podzielonego między zaborców Państwa, umożliwiając jego zjednoczenie w 1918 roku. Jednak bardzo szybko doszło do sformalizowania instytucji literatury, która wraz z innymi dziedzinami sztuki poddana zaczyna być w XX i XXI wieku kolegialnym politycznym lub. ekonomicznym, zarządom. Przygody pisarzy łączących się i spierających z władzą od ustanawiania socrealizmu i tworzeniu (często przez tych samych ludzi) tzw. drugiego obiegu znajdą się wśród treści tego wykładu.

Jak daleko sięga oko poety? - czyli czego możemy nauczyć się od Mieczysława Jastruna (w 110 rocznicę urodzin)

 

 

Przypomnienie dokonań jednego z najwybitniejszych poetów i eseistów XX stulecia i jego wkładu w obraz polskiej literatury nowoczesnej. Nakreślenie m. in. perspektyw poznawczych twórczości Mieczysława Jastruna, postrzeganych i ocenianych z dystansu lat: 30 od momentu śmierci i 110 od chwili urodzin pisarza. Pokazanie aktualności pytań i problemów podejmowanych przez tego autora.

Kontekst społeczny, kulturowy dzieł literackich

 

 

Analiza dzieł literackich ze szczególnym zwróceniem uwagi na kontekst społeczny.

Mit i rzeczywistość Zakopanego

 

 

Rola Zakopanego w życiu Polaków od połowy XIX wieku, inspiratywne funkcje Podhala i Tatr wobec twórczości, moda na Zakopane – w zestawieniu z realną ofertą miasta i góralszczyzny.

Obiekt fascynacji jako oś najwspanialszych powieści świata. Od Flauberta, poprzez Dostojewskiego, Manna, Witkacego, Stanisława Antoniego Muellera, po Nabokova i Romaina Gary

 

 

W młodzieńczym, a już rewelacyjnym opowiadaniu „Tancerz mecenasa Kraykowskiego” Witold Gombrowicz bezlitośnie obnaża i inteligentnie ośmiesza młodego mężczyznę, który fascynację postacią dojrzałego mecenasa doprowadza do ostatecznych granic nieprzyzwoitości. Opowiadanie jest punktem wyjścia wykładu dotyczącego wpływu rzeczywistych fascynacji wielkich autorów – fascynacji wpływających na powstanie wielkich dzieł literackich, bądź te dzieła niejako wymuszających. Gombrowicz parodiuje to, co jego wielcy poprzednicy robili z całkowitą powagą i z korzyścią dla literatury. Tomasz Mann napomyka o fascynacji w latach szkolnych swym rówieśnikiem, któremu nadał literackie miano Przemysław Hippe. Ołówek pożyczony od Przemysława Hippe staje się wręcz talizmanem. Dostojewski, zafascynowany jedną z kobiet swego życia, uczynił z niej i Nastasję Filipownę, i Agłaję, i generałową Jepanczyn. Michał Choromański z kolei, pytany przez dziennikarz, kto może być pierwowzorem literackiej Rebeki Wiodmarowej z „Zazdrości i medycyny”, nie bez dumy oznajmia, że do portretu Rebeki pozowały mu damy z legionu tych, które wchodziły o różnych porach do jego skromnej mansardy, żeby mu „pozować” do wspaniale naszkicowanej postaci. Dziś znamy dwie autentyczne „modelki”.

Fascynacje Lwa Tołstoja, fascynacje, Stendhala, fascynacje Brunona Schulza, Witkacego, drohobycka kochanka koncypienta, tajemnicza dama z towarzystwa, utrwalona jako ten prężny kwiat pośród drohobyckich naftowych błota przez S. A. Muellera w jednej jedynej jego powieści „Henryk Flis” (pisarz uznał, że to wystarczy, i do końca życia był dyrektorem banku) i tak dalej, i dalej…

Wprawdzie Flaubert ogłosił „Pani Bovary to ja” – ale ta racja nie wyklucza fascynacji… bez której nie byłoby dumnego autorskiego „ja”.

Opowieści prawdziwe a fikcja literacka

 

 

Większość autorów jest zgodna, że fikcja literacka staje się możliwa wtedy gdy teksty święte zaczynają tracić autorytet. Niemal wszystko co napisano od Iliady po Wojnę Chocimską relacjonowało jakieś prawdziwe zdarzenia. Historie, życiorysy, opisy, dzieje biblijne czy Żywoty Świętych miały tyle wartości ile było w nich prawdy. Dopiero ( budzący się już u Szekspira) lecz wyzwolony wraz z przypisaniem artyście po raz pierwszy przez Macieja Sarbiewskiego zastrzeżonego dotąd dla Boga prawa tworzenia (creatio), romantyczny duch kreacji sprawił, że literaturę od 250 lat opanowały zmyślenia. Odtąd im kto piękniej kłamie tym wyżej go cenią. W wykładzie rozpatrzymy korzyści i szkody, jakie taki stosunek do literatury przynosi jej odbiorcom.

Pisarstwo Leo Lipskiego: pomiędzy wyznaniem a wyzwaniem

 

 

Prezentacja twórczości prozatorskiej i poetyckiej jednego z najwybitniejszych autorów literatury polskiej XX wieku; twórczości po części zapoznanej i w pewnym stopniu „wyklętej”, choć budzącej coraz większe zainteresowanie. Przypomnienie sylwetki pisarza przez lata mieszkającego w Izraelu, ale piszącego w języku polskim, związanego m. in. ze środowiskiem paryskiej „Kultury”.

Pisarstwo w języku przybranym – Conrad, Nabokov, Kosiński

 

 

Dlaczego tak rzadkie są przypadki powstawania wybitnych dzieł literackich w języku, który nie jest językiem ojczystym autora? Czy literatura - to język? Co sprawia, że o autorze mówimy że jest „polskim”, „angielskim” czy „francuskim” pisarzem? Tematyka, którą porusza? Miejsce zamieszkania? Obywatelstwo? Zwyczajowo uznaje się, że decydującym kryterium jest język, w którym autor pisze. Ale czy zawsze tak jest? Czy Joseph Conrad, którego prawdziwe imiona i nazwisko brzmią: Józef Teodor Konrad Korzeniowski, i który urodził się w Berdyczowie – jest pisarzem angielskim? A co z Nabokovem, który pisał kolejno w trzech językach w różnych okresach swojego życia?

Oczywiście nie warto dzielić pisarzy na polskich, angielskich, francuskich. Ale warto się zastanowić nad relacjami język-geografia.

Czy oddalenie od kraju pochodzenia i od języka ojczystego wzbogaca pisarza, czy też przyczynia się do jego klęski? Znanych jest wiele przypadków gdy pisarz decydujący się na emigrację „umiera” jako twórca – nie jest w stanie tworzyć w środowisku, które posługuje się obcym językiem. Znane są też przypadki odwrotne. Gombrowicz prawie całe życie spędził poza Polską a stworzył dzieła wybitne – może właśnie w pewnym stopniu dzięki temu, że dystans geograficzny pozwolił mu na szersze widzenie świata.

Czasem pisarz decydujący się na emigrację przechodzi na język kraju, w którym zamieszkał. Są to przypadki dość rzadkie. A już zupełną rzadkością jest odniesienie literackiego sukcesu w obcym języku. Jest to sytuacja niezwykle ciekawa pod względem lingwistycznym - pisarz musi znać język lepiej niż przeciętny człowiek, tak więc w tym wypadku musi on opanować obcy język lepiej niż znają go ludzie, którzy się w tym języku „wychowali”. Czy dojście do takiej perfekcji jest możliwe? Jak to się dzieje, że zdarzają się ludzie o tak nieprawdopodobnych zdolnościach? Jak to możliwe, że nowela pana Korzeniowskiego z Berdyczowa pod tytułem „Heart of darkness” jest najczęściej wznawianym opowiadaniem ANGLOJĘZYCZNYM wszystkich czasów? Jak to się dzieje że książki Jerzego Kosińskiego, który chodził do szkoły i ukończył wyższe studia w Polsce, są tłumaczone na dziesiątki języków – z angielskiego?

Wydaje się to tak nieprawdopodobne, że wręcz budzi podejrzenia - czego przykładem było oskarżenie Kosińskiego o korzystanie z pomocy „murzynów literackich”. Nawiasem mówiąc uważna lektura jego dzieł całkowicie te podejrzenia rozwiewa: styl jest na tyle spójny i oryginalny, że w żadnym wypadku nie mogą one być efektem jakiejś „pracy zbiorowej”.

Te przykłady każą nam się zastanowić nad różnicami między przyswajaniem języka ojczystego a języka obcego (słuszniej byłoby powiedzieć: przybranego, lub nabytego).

W języku ojczystym poznajemy słowa w trakcie życiowych sytuacji. Pierwsze słowa to na ogół Mama, Tata. W języku przybranym słowa poznajemy z podręcznika, z książek, z ćwiczeń, z wykładów. Zaczynamy tę naukę o wiele później – w szkole, na studiach, podczas pobytu w innym kraju.

Proces poznawania słowa zawsze wiąże się z jego usytuowaniem w kontekście. Inaczej funkcjonuje w naszej psychice słowo „mama” nabyte w niemowlęctwie, a inaczej to samo słowo nabyte z czytanki. Za każdym słowem ciągnie się pewien balast kontekstowy, związany nie tylko z sytuacją, w której to słowo poznaliśmy, ale i z sytuacjami w których mieliśmy okazję tego słowa używać.

Wynika z tego, że słowa w języku nabytym są w pewnym sensie „czystsze” – nauczyliśmy się ich jako takich, bez balastu kontekstowego. Co najwyżej kojarzą nam się z okładką podręcznika.

Ten fakt daje pewną przewagę autorowi piszącemu w języku przybranym. Pozwala łatwiej manipulować językiem, śmielej przekraczać jego bariery, tworzyć neologizmy które nie przyszłyby do głowy człowiekowi używającego danego języka „od kołyski”.

O czym może świadczyć fakt, że dla wybitnego pisarza przejście na „obcy” język nie musi być barierą zamykającą mu drogę do czytelników? Oczywiście o tym, że literatura jest zjawiskiem ponadjęzykowym, mimo że jest tak ściśle związana z językiem. I o tym, że łamanie barier i reguł – również językowych - wychodzi jej na dobre.

Podczas wykładu przeprowadzimy analizę relacji pisarz-język, opierając się na przykładach zaczerpniętych z wybitnych dzieł literatury światowej.

Poezja a malarstwo i muzyka

 

 

Elementy malarstwa surrealistycznego, abstrakcyjnego w poetyckim obrazowaniu na przykładzie utworów poetów odrodzenia (np. J.  Kochanowskiego), romantycznych i współczesnych. 

Poezja współczesna i jak ją rozumieć

 

 

Style, trendy i środki obrazowania. Wykłady przeznaczone zarówno dla młodzieży licealnej jak i dorosłych.

Psychodelia czasów rewolucji hipisowskiej

 

 

Wykład I

Tło epoki (Leary, Sinclair, Reich, Roszak, Huxley, Junger, Benn,); hipisi a beatnicy – podobieństwa i różnice; fundamentalne cechy i sprzeczności ideologii hipisowskiej, jej korzenie historyczne (Hawthorne, transecendentaliści, Hesse).

Wykład II

Literatura czasów rewolucji hipisowskiej: Wielka Brytania (Fowles, Laing, Huxley), USA (Burroughs, Kesey, Brautigan, Wolfe, Stone, Thompson, Casteneda); główne wątki tematyczne, formy, techniki literackie, ich uwarunkowania psychodeliczne.

Wykład III

Muzyka czasów rewolucji hipisowskiej; jej główne cechy formalne i różnice socjokulturowe między USA i Wielką Brytanią, główni przedstawiciele i rejony w obu krajach (ilustracja muzyczna nader pożądana).

Wykład IV

Muzyka czasów rewolucji hipisowskiej: główne wątki tematyczne (teksty); omówienie wybranych albumów ilustrujących mniej więcej pełny cykl doświadczenia psychodelicznego (m . in. pierwszy album Hawkwind, trzeci album The Moody Blues; ilustracja muzyczna ditto).

Wykład V

“Pokolenie Psychodeliczne” na ekranie filmowym (produkcje dokumentalne – m. in. “Gimme Shelter”, “Woodstock”), fabularne (m. in. “Taking Off”, “Performance” “”200 Motels”, “East Rider”; ilustracja audiowideo pożądana wysoce).

 

Psychodelia fin-de-siecle'owo -modernistyczna

 

 

Dalszy ciąg zapoczątkowanego na wykładzie poprzednim przeglądu twórczości inspirowanej psychodelicznie w kontekście dzieł o podłożu schizofrenicznym (prawdopodobnie Lautreamont) czy mistycznym (poniekąd Hesse). Główny wątek obejmowałby takie nazwiska, jak Rimbaud, Wilde, Huysmans, Huxley, Crowley, Joyce, Lowry, Junger, Benn, Goetz, Hesse (jako autor „Wilka stepowego”), Witkacy; uwzględniony by też został Carroll , a z twórców słowiańskich – choćby Briusow, Przybyszewski, Reymont („W palarni opium”), Wyspiański („Wesele”); odniesienia muzyczne to w danym wypadku Skriabin, Ciurlonis, Prokofiew i Schonberg.

Psychodelia w czasach Beat Generation i San Francisco Renaissance

 

 

Wykład I

Ruch beatnikowski a fenomen San Francisco Renaissance; jego koneksje europejskie (Dylan Thomas, wcześniej Rimbaud i bohema fin-de-siecle’owa; na gruncie rodzimym Greenwich Village); światopogląd beatnikowski (możliwe znaczenia słowa “beat” i ich implikacje kulturowe, wojna koreańska, zimna wojna, maccartyzm); odnośna literatura": Rexroth, Broyard, Mailer, Clellon Holmes.

Wykład II

Poezja beatu i SFR (formy, tematyka,inspiracje psychodeliczno-mistyczne): Ginsberg, Lamantia, McClure, Ferlinghetti, Corso.

Wykład III

Proza beatnikowska: Kerouac, Burroughs, Clellon Holmes; we pierwszym wypadku dodatkowo wzmianka o głębokim wpływie na Stachurę, którego można uznać niemal za plagiatora Kerouaca, w drugim szczególny nacisk na konsumpcję narkotykowo- psychodeliczną i jej artystyczne przełożenia.

Wykład IV

Dokumentacja filmowa rzeczonego fenomenu (“Pull My Daisy”, hollywodzka adaptacja “Subterraneans” Kerouaca).

Muzyczny kontekst tegoż fenomenu (Parker, Coltrane, Mulligan – ale i np. Bille Holiday; wskazana byłaby jakaś aparatura odtwarzająco-nagłaśniająca).

Psychodelia – rozważania wstępne

 

 

Etymologia i definicja pojęcia psychodelii (Huxley, Osmond), psychodelia w szerszym kontekście odmiennych stanów świadomości (schizofrenia, ekstaza mistyczna), odniesienia psychodelii do psychologii, religii, nauk ścisłych (fizyka) i związane z tym kwestie terminologiczne oraz klasyfikacja środków uważanych za „rozszerzacze świadomości”, cechy i kategorie doświadczeń psychodelicznych, sposoby osiągania stanów „rozszerzonej świadomości (krótka analiza porównawcza substancji psychodelicznych i narkotycznych w kontekście wglądów mistycznych czy schizofrenicznych); literatura: Grof; Leary; Leary, Alpert & Metzner; Huxley, Grof, Sikora, Witkacy, Baudelaire, De Quincey (między innymi, rzecz jasna).

Romantyzm: okres literacki czy epoka historyczna

 

 

Pojęcia romantyzm nie używamy w tym wykładzie jako określenia czysto estetycznego charakteryzującego sztukę w szczególności literacką lat 1822 – 1863. Romantyzm, podobnie jak oświecenie czy renesans, jest w tym rozumieniu kategorią ideologiczną obejmującą zespół poglądów filozoficznych, ekonomicznych, politycznych, moralnych, a także artystycznych zebranych w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 1789, a następnie wyszczególnionych w amerykańskiej, polskiej, wreszcie francuskiej konstytucji.

Romantyzm to najkrócej wiara w równość wszystkich ze wszystkimi – również nierównych z równiejszymi. Wolność także dla wrogów wolności. Braterstwo, w konsekwencjach skrajnych podważające wartość naturalnych więzów krwi, przejawiające się w afirmacji dla wszelkich patologii.

Ideologia romantyzmu zrodzona została z pięknych idei oświecenia ludu, ulżenia doli ludzi pracy, uznania wartości wewnętrznych pojedynczego człowieka i jak każda epoka w swej końcowej fazie ulega degeneracji: zmienia wolność w anarchię, równość w bezhołowie, braterstwo w rozwiązłość.

Rzeczywista kreacja fikcji w literaturze

 

 

Rozważania na temat tego, czy literatura powinna opisywać rzeczywistość, czy kreować fikcję, z tezą, że najlepiej odbierana jest kreacja nierzeczywistości z elementów realnych.

Twórczość polskich poetek (XVIII-XXI wiek)

 

 

Od Dróżbackiej, Deotymy, po współczesne jak np. W. Szymborska, J. Hartwig, A. Kamieńska i inne.

Tłumaczenie poezji z języka angielskiego na język polski na przykładzie wybranych wierszy

 

 

Na podstawie swoich własnych tłumaczeń poezji anglosaskiej (ci poeci to od postromantyzmu do współczesności: Emily Dickinson, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Michael Ondaatje, Anne Carson…) oraz ulubionych tłumaczeń innych tłumaczy, np. T.S. Eliota według Stanisława Barańczaka, chciałabym pokazać trudności i radości z jakimi ma do czynienia na co dzień tłumacz poezji. Oraz jakie przeszkody, związane ze specyfiką języków, angielskiego i polskiego, napotyka tłumacz w swojej codziennej pracy. Chętnie podzielę się z własnymi przemyśleniami o tym co można zrobić aby mniej „gubić”, a więcej „znajdować” w tłumaczeniu.

Wariat z Krupówek, czyli Witkacy w Zakopanem

 

 

Zakopiański życiorys Witkacego i miejsce Zakopanego w jego twórczości. Rodzina, przyjaciele i wrogowie.

Wiedza o człowieku a literatura

 

 

Analiza wybranych dzieł literackich – portrety psychologiczne bohaterów – analiza osobowości, relacji ze światem i społeczeństwem.

Wykłady

 

Instytut Sztuki Literackiej oferuje wykłady oraz serie wykładów w następujących dziedzinach: wykłady o literaturze, wykłady o wybitnych pisarzach, wykłady o poezji, wykłady o prozie, wykłady z translatoryki.

 

Wykłady o literaturze:

Czym jest literatura – jej rzeczywiste funkcje i znaczenia

Podczas wykładu spróbujemy prześledzić mechanizm odbioru dzieła literackiego, jego wpływu na czytelnika, jego wpływu na społeczeństwo i możliwości zmieniania świata, w którym żyjemy.

Literatura – wyobraźnia i miłość

 

 

Wiedza o człowieku a literatura

Analiza wybranych dzieł literackich – portrety psychologiczne bohaterów – analiza osobowości, relacji ze światem i społeczeństwem.

Romantyzm: okres literacki czy epoka historyczna

Romantyzm, podobnie jak oświecenie czy renesans, czyli kategoria ideologiczna obejmująca zespół poglądów filozoficznych, ekonomicznych, politycznych, moralnych, a także artystycznych.

Artystyczne odniesienia psychodeliczno-mistycznych stanów świadomości; „psychodelia” romantyczna

Krótka charakterystyka artystycznych przełożeń doświadczeń psychodeliczno-mistycznych w odniesieniu do literatury i muzyki. Romantyzm jako początkowy okres rozwoju twórczości psychodelicznie inspirowanej.

Psychodelia – rozważania wstępne

Etymologia i definicja pojęcia psychodelii, psychodelia w szerszym kontekście odmiennych stanów świadomości,odniesienia psychodelii do psychologii, religii, nauk ścisłych.

Kwestia „realizmu” – literatura a „rzeczywistość”

 

 

Kontekst społeczny, kulturowy dzieł literackich

Analiza dzieł literackich ze szczególnym zwróceniem uwagi na kontekst społeczny.

 

Psychodelia fin-de-siecle'owo -modernistyczna

Dalszy ciąg przeglądu twórczości inspirowanej psychodelicznie w kontekście dzieł o podłożu schizofrenicznym czy mistycznym.

Psychodelia w czasach Beat Generation i San Francisco Renaissance

Ruch beatnikowski a fenomen San Francisco Renaissance, jego koneksje europejskie, światopogląd beatnikowski, proza i poezjabeatnikowska.

Psychodelia czasów rewolucji hipisowskiej

Literatura i muzyka czasów rewolucji hipisowskiej - główne wątki tematyczne, formy, techniki i ich uwarunkowania psychodeliczne.

Antropocentryzm w literaturze

Obszerny, dwugodzinny wykład bogato ilustrowany cytatami z wybitnych dzieł literatury polskiej i światowej, którego wątkiem przewodnim jest tropienie przejawów antropocentryzmu w literaturze i próba wyjaśnienia tego zjawiska.

Duchowość ciała – cielesność słowa

 

 

”Wielojęzyczność” współczesnego świata

Analiza dzieł literackich, ze szczególnym zwróceniem uwagi na język bohaterów.

 

Dokąd przenosi nas przenośnia – metafory w pracy pisarza i psychoterapeuty

 

 

Mit i rzeczywistość Zakopanego

Rola Zakopanego w życiu Polaków od połowy XIX wieku, inspiratywne funkcje Podhala i Tatr wobec twórczości, moda na Zakopane – w zestawieniu z realną ofertą miasta i góralszczyzny.

Opowieści i przypowieści – literatura i narzędzie psychoterapii

 

 

Obiekt fascynacji jako oś najwspanialszych powieści świata. Od Flauberta, poprzez Dostojewskiego, Manna, Witkacego, Stanisława Antoniego Muellera, po Nabokova i Romaina Gary

Fascynacje Lwa Tołstoja, fascynacje Stendhala, fascynacje Brunona Schulza, Witkacego... fascynacja bez której nie byłoby dumnego autorskiego „ja”.

Być poetą pokolenia bruLionu… - o najważniejszych tendencjach pisarskich generacji

Rekonstrukcja profilu (portretu) poety generacji „bruLionu” – m. in. w świetle sytuacji literatury w okresie jego debiutu i następnie w latach jego dalszego rozwoju artystycznego.

Instytucja Literatury

Instytucja czyli ustanowienie literatury jako "wyrażenie ducha narodu".

 

Czym różni się pisarz pierwszorzędny od drugorzędnego i dlaczego pierwszorzędna powieść drugorzędnego pisarza ma większe oddziaływanie społeczne niż drugorzędna powieść pierwszorzędnego pisarza – i jakie to ma znaczenie dla moralności

Jak można wykazać, czym różni się zręcznie namalowany obrazek od arcydzieła?

 
Żywy teatr zmiany – o praktykowaniu teatru obrzędowego

 

 

Wykłady o wybitnych pisarzach:

Wielogatunkowa twórczość Tadeusza Różewicza

 

 

Jak daleko sięga oko poety? - czyli czego możemy nauczyć się od Mieczysława Jastruna (w 110 rocznicę urodzin)

Przypomnienie dokonań jednego z najwybitniejszych poetów i eseistów XX stulecia i jego wkładu w obraz polskiej literatury nowoczesnej.

Wariat z Krupówek, czyli Witkacy w Zakopanem

Zakopiański życiorys Witkacego i miejsce Zakopanego w jego twórczości. Rodzina, przyjaciele i wrogowie.

 

Zbigniewa Herberta życie po życiu

 

 

Emily Dickinson - „amerykański Szekspir”

Prezentacja sylwetki Emily Dickinson, porównanie tłumaczeń jej wierszy i przykładowe analizy poetyckie słynnej amerykańskiej badaczki ED, Helen Vendler.

Świat prozy Wiesława Myśliwskiego

 

 

Pisarstwo Leo Lipskiego: pomiędzy wyznaniem a wyzwaniem

Prezentacja twórczości prozatorskiej i poetyckiej jednego z najwybitniejszych autorów literatury polskiej XX wieku.

 
Rafał Wojaczek jedynym prawdziwym poetą minionego wieku w Polsce i Allan Ginsberg na świecie. Egocentryzm i obsesyjna namiętność ich poezji

 

 

Twórczość polskich poetek (XVIII-XXI wiek)

Od Dróżbackiej, Deotymy, po współczesne jak np. W. Szymborska, J. Hartwig, A. Kamieńska i inne.

 
Arcydemon czy pacjent? Życie, twórczość i los Michała Choromańskiego – portret na tle kilku epok, w scenerii Rosji Sowieckiej, Drugiej Rzeczypospolitej, Szwajcarii, Włoch, Brazylii, Kanady, Warszawy i sanatoriów w PRL-u

Barwne życie Michała Choromańskiego (1904-1972), obfitujące w dramatyczne epizody. Niektóre z nich mogą się stać rewelacją.

 

Żaden człowiek nie ma ścieżek gotowych

 

 

Wykłady o poezji

Imiona miłości – polska poezja miłosna

Różne sposoby wyrażania miłości w zależności od epoki literackiej na przykładzie twórczości poetów odrodzenia, baroku, romantyzmu i współczesnych.

Czytanie wierszy – problem wieloznaczności utworu poetyckiego

 

 

Poezja współczesna i jak ją rozumieć

Style, trendy i środki obrazowania. Wykłady przeznaczone zarówno dla młodzieży licealnej jak i dorosłych.

 

Młody poeta i prasa literacka

 

 

Twórczość poetycka – w poszukiwaniu własnej tożsamości

 

 

Przemiany liryki polskiej ostatniego ćwierćwiecza

 

 

Poezja a malarstwo i muzyka

Elementy malarstwa surrealistycznego, abstrakcyjnego w poetyckim obrazowaniu na przykładzie utworów poetów odrodzenia, romantycznych i współczesnych.

Słoneczna noc – poezja – delikatne miejsce

 

 

Strategie debiutu poetyckiego (pokoleniowa i indywidualna)

 

 

Leczenie wierszem

 

 

Wykłady o prozie:

Rzeczywista kreacja fikcji w literaturze

Rozważania na temat tego, czy literatura powinna opisywać rzeczywistość, czy kreować fikcję, z tezą, że najlepiej odbierana jest kreacja nierzeczywistości z elementów realnych.

Opowieści prawdziwe a fikcja literacka

Fikcja literacka staje się możliwa wtedy gdy teksty święte zaczynają tracić autorytet - niemal wszystko co napisano o Iliady po Wojnę Chocimską relacjonowało jakieś prawdziwe zdarzenia.

Dziecięce mitologie – bajki w kształtowaniu obrazu świata

  

 

Wykłady z translatoryki:

Pisarstwo w języku przybranym – Conrad, Nabokov, Kosiński

Czy literatura - to język? Co sprawia, że o autorze mówimy że jest „polskim”, „angielskim” czy „francuskim” pisarzem?

 

Dwujęzyczne książki poetyckie na przykładzie wybranych pozycji

Czy warto wydawać dwujęzyczne książki poetyckie? A wielojęzyczne? Co stanowi o ich wartości? Kto jest odbiorcą takich książek?

Analiza porównawcza różnych przekładów tego samego utworu

 

 

Tłumaczenie poezji z języka angielskiego na język polski na przykładzie wybranych wierszy

Trudności i radości z jakimi ma do czynienia na co dzień tłumacz poezji oraz jakie przeszkody związane ze specyfiką języków, angielskiego i polskiego, napotyka tłumacz w swojej codziennej pracy.

 

 

”Wielojęzyczność” współczesnego świata

 

 

Analiza dzieł literackich, ze szczególnym zwróceniem uwagi na język bohaterów.

Who's Online

Odwiedza nas 7 gości oraz 0 użytkowników.