1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer

Pisarstwo w języku przybranym – Conrad, Nabokov, Kosiński

 

 

Dlaczego tak rzadkie są przypadki powstawania wybitnych dzieł literackich w języku, który nie jest językiem ojczystym autora? Czy literatura - to język? Co sprawia, że o autorze mówimy że jest „polskim”, „angielskim” czy „francuskim” pisarzem? Tematyka, którą porusza? Miejsce zamieszkania? Obywatelstwo? Zwyczajowo uznaje się, że decydującym kryterium jest język, w którym autor pisze. Ale czy zawsze tak jest? Czy Joseph Conrad, którego prawdziwe imiona i nazwisko brzmią: Józef Teodor Konrad Korzeniowski, i który urodził się w Berdyczowie – jest pisarzem angielskim? A co z Nabokovem, który pisał kolejno w trzech językach w różnych okresach swojego życia?

Oczywiście nie warto dzielić pisarzy na polskich, angielskich, francuskich. Ale warto się zastanowić nad relacjami język-geografia.

Czy oddalenie od kraju pochodzenia i od języka ojczystego wzbogaca pisarza, czy też przyczynia się do jego klęski? Znanych jest wiele przypadków gdy pisarz decydujący się na emigrację „umiera” jako twórca – nie jest w stanie tworzyć w środowisku, które posługuje się obcym językiem. Znane są też przypadki odwrotne. Gombrowicz prawie całe życie spędził poza Polską a stworzył dzieła wybitne – może właśnie w pewnym stopniu dzięki temu, że dystans geograficzny pozwolił mu na szersze widzenie świata.

Czasem pisarz decydujący się na emigrację przechodzi na język kraju, w którym zamieszkał. Są to przypadki dość rzadkie. A już zupełną rzadkością jest odniesienie literackiego sukcesu w obcym języku. Jest to sytuacja niezwykle ciekawa pod względem lingwistycznym - pisarz musi znać język lepiej niż przeciętny człowiek, tak więc w tym wypadku musi on opanować obcy język lepiej niż znają go ludzie, którzy się w tym języku „wychowali”. Czy dojście do takiej perfekcji jest możliwe? Jak to się dzieje, że zdarzają się ludzie o tak nieprawdopodobnych zdolnościach? Jak to możliwe, że nowela pana Korzeniowskiego z Berdyczowa pod tytułem „Heart of darkness” jest najczęściej wznawianym opowiadaniem ANGLOJĘZYCZNYM wszystkich czasów? Jak to się dzieje że książki Jerzego Kosińskiego, który chodził do szkoły i ukończył wyższe studia w Polsce, są tłumaczone na dziesiątki języków – z angielskiego?

Wydaje się to tak nieprawdopodobne, że wręcz budzi podejrzenia - czego przykładem było oskarżenie Kosińskiego o korzystanie z pomocy „murzynów literackich”. Nawiasem mówiąc uważna lektura jego dzieł całkowicie te podejrzenia rozwiewa: styl jest na tyle spójny i oryginalny, że w żadnym wypadku nie mogą one być efektem jakiejś „pracy zbiorowej”.

Te przykłady każą nam się zastanowić nad różnicami między przyswajaniem języka ojczystego a języka obcego (słuszniej byłoby powiedzieć: przybranego, lub nabytego).

W języku ojczystym poznajemy słowa w trakcie życiowych sytuacji. Pierwsze słowa to na ogół Mama, Tata. W języku przybranym słowa poznajemy z podręcznika, z książek, z ćwiczeń, z wykładów. Zaczynamy tę naukę o wiele później – w szkole, na studiach, podczas pobytu w innym kraju.

Proces poznawania słowa zawsze wiąże się z jego usytuowaniem w kontekście. Inaczej funkcjonuje w naszej psychice słowo „mama” nabyte w niemowlęctwie, a inaczej to samo słowo nabyte z czytanki. Za każdym słowem ciągnie się pewien balast kontekstowy, związany nie tylko z sytuacją, w której to słowo poznaliśmy, ale i z sytuacjami w których mieliśmy okazję tego słowa używać.

Wynika z tego, że słowa w języku nabytym są w pewnym sensie „czystsze” – nauczyliśmy się ich jako takich, bez balastu kontekstowego. Co najwyżej kojarzą nam się z okładką podręcznika.

Ten fakt daje pewną przewagę autorowi piszącemu w języku przybranym. Pozwala łatwiej manipulować językiem, śmielej przekraczać jego bariery, tworzyć neologizmy które nie przyszłyby do głowy człowiekowi używającego danego języka „od kołyski”.

O czym może świadczyć fakt, że dla wybitnego pisarza przejście na „obcy” język nie musi być barierą zamykającą mu drogę do czytelników? Oczywiście o tym, że literatura jest zjawiskiem ponadjęzykowym, mimo że jest tak ściśle związana z językiem. I o tym, że łamanie barier i reguł – również językowych - wychodzi jej na dobre.

Podczas wykładu przeprowadzimy analizę relacji pisarz-język, opierając się na przykładach zaczerpniętych z wybitnych dzieł literatury światowej.

Who's Online

Odwiedza nas 41 gości oraz 0 użytkowników.